۶- فرایند آینده‌نگاری راهبردی

فرایند آینده‌نگاری راهبردی از نظر اندیشکده آصف همان است که موسسه آینده‌های بدیل [۳۷] در ایالات متحده‌ی امریکا توسعه داده، و خود به منظور آینده‌نگاری راهبردی در سطح ملی، ایالتی، و بخشی این کشور از آن استفاده می‌کند. شکل ۵ این فرایند را که به طور مکرر در سطح کشورمان نیز تجربه شده، نشان می‌دهد.

شکل ۵. فرایند آینده‌نگاری راهبردی

در ادامه هر یک از این گام‌ها و روش‌هایی که معمولا برای انجام هر گام از آن‌ها اسفاده می‌شود، معرفی می‌گردند:

گام۱. تحلیل محیطی: هدف محوری این گام دستیابی به تصوری ژرف از وضع موجود، همراه با شناسایی و تحلیل کلان‌روندها (جهانی و ملی) و کشف عدم قطعیت‌ها، و خلق یا دستیابی به ایده‌ها و تصویرهایی از جهان آینده است. با یادآوری “مثلث آینده”ی سهیل عنایت‌الله، که قبلا شرح آن گذشت، می‌توان گفت که وظیفه‌ی این گام، کشف و درک وزن گذشته، وفشار حالدر هر مورد است.

بسته به عامل‌های مختلف مانند بودجه و زمان پروژه‌ی آینده‌نگاری،و تجربه و کشش ذی‌نفعان در مباحث پیچیده‌ی مرتبط به آینده، روش‌ها و فنون گوناگونی برای انجام این گام وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از :

  • روش توفان فکری
  • روش تحلیل موضوعات نوپدید
  • روش تحلیل پارادایم
  • تکنیک مثلث آینده
  • تحلیل STEEP, V،(مشتمل بر تحلیل روندها در پنج حوزه‌ی اجتماعی، فناوری، اقتصادی، زیست‌محیطی، و سیاسی، همراه با کشف و طبقه‌بندیارزش‌های ذی‌نفعان) روش توفان فکری و تحلیلSTEEP, V حداقل روش‌هایی هستند که در این گام به کار می‌روند.بخش دوم این دفتر، که در وهله‌یاول به منظور تسهیل و غنی‌سازی گام تحلیل محیطی پروژه‌ی تدوین اسناد راهبری و اجرایی توسعه‌ی کمی و کیفی زیارت حضرت رضا(ع) در بعد فراملی به این دفتر افزوده شده، روندها، پیش‌بینی‌ها و همچنین تغییر پارادایم‌های جهانی را در عرصه‌های مرتبط با این پروژه در بر دارد.

گام۲. سناریونگاری:موضوع این گام کشف و شناساییآینده‌های ممکن، محتمل، و مرجح در حوزه‌ی مورد نظر، به زبان و در قالب سناریو است. شایان یادآوری است که الگوها و روش‌های مختلفیبرای خلق سناریو وجود دارد که از ساده تا پیچیده را شامل می‌شوند. سناریوسازی بر پایه‌ی عدم قطعیت‌ها پیچیده‌ترین روش موجود است. در میان انواع الگوها، اندیشکده آصف به طور معمول (بسته به شرایط) از الگوی پیشنهادی جیمز دیتور [۳۸] آینده‌پژوه سرشناس استفاده می‌کند. در این الگو چهار سناریو به نام‌های زیر ساخته می‌شوند:

  • سناریو استمراری، که ادامه‌ی وضع موجود است.
  • سناریو بازگشت به گذشته،که با الهام‌گیری از گذشته‌های مرجح یا مطلوب برساخته می‌شوند.
  • سناریو معجزه،که بیانگر بهترین آینده‌ی متصور است.
  • سناریو فاجعه یا فروپاشی،که بدترین آینده‌ی ممکن را به تصویر می‌کشد.

در این گام ضمن پروش سناریو‌ها، “نشانه‌های ظهور” و “پیامدهای کلیدی” هر یک نیز تشریح و ارزیابیمی‌شوند.

گام۳. چشم‌انداز‌سازی: این گام که قلب فرایند هر پروژه‌ی آینده‌نگاری محسوب می‌شود، با خلق و شفاف‌سازیچشماندازمشترک(مشترک میان ذی‌نفعان) سرو‌کار دارد. چشم‌انداز بیانه‌ای از آینده‌ی مطلوب و الهام‌بخش است که با واژه‌هایی خوش‌طنین، پرصلابت و برانگیزاننده، نگاشته می‌شود، و ارزش‌هایما در آن منعکس می‌شود. از ارزش‌ها که بگذریم، مهم‌ترین چیزی که یک آینده را به چشم‌انداز ما تبدیل می‌کند، تعهد ما مبنی بر تلاش برای تحقق آن است [۳۹].

در این گام پس از بحث در مورد انواع سه گانه‌ی تصویر آینده (منطقی، انتقادی،و خلاقانه) که توسط رابرت یانگ، آینده‌پژوه مردم‌گرای آلمان پیشنهاد شده‌اند [۴۰]، و تلاش برای ایجاد یک جو خلاق، معمولا از روش‌های متفاوتی برای خلق چشم‌انداز ـبا نگاه به سناریوهاـ استفاده می‌کنیم.یکی از رایج‌ترین آن‌ها تکنیک “نگارش نامه به نوه‌تان” است. تکنیک‌های پیچیده‌تری هم وجود دارند که ما صرفاً در فرایندهایآینده‌نگاریفردیاز آن‌ها بهره می‌گیریم، جایی که هدف پروژه، ساختن یک چشم‌انداز مرجح و متفاوت براییک فرد است.

نکته‌ی در خور توجه و گاه مناقشه‌انگیز این است که سند یا بیانه‌ی چشم‌انداز باید حاوی چه مولفه‌هایی باشد. از نظر اندیشکده آصف، هم‌سو با ایده‌ی کالینز و پوراس در کتابشان به نام ساختن برای ماندن [۴۱]، چشم‌انداز دارای چهار مولفه‌ی اساسی است: (۱) مامویت سازمان، بخش، یا حوزه‌ی مربوط، (۲) ارزش‌های بنیادین سازمان، بخش، و یا حوزه‌ی مربوط، (۳) هدف (یا اهداف) متهورانه‌ی سازمان، بخش، و یا حوزه‌ی مربوط، هدف‌های راهبردی که تحقق آن‌ها بین ۱۰ تا ۳۰ سال طول می کشد،این هدف‌ها اختصارا BHAG (بخوانید بی‌هاگ) نامیده می‌شود. و (۴) تصویر آینده‌ی مطلوب، که جزئیات آینده‌ی مطلوب با فرض تحقق هدف(های) متهورانه را توصیف و ترسیم می‌کند. دراغلب موارد، ما مولفه‌ی پنجمی را نیز به چشم‌انداز می‌افزاییم که جهت‌گیری‌های راهبردی است؛ مجموعه‌ای بسیار محدود (حداکثر۵-۳ مورد) از اقدامات کلیدی که به راهبردهای سازمان یا مجموعه جهت می‌دهند.

گام۴. راهبرد‌پردازی: موضوع این گام ابداع راهکارها و به عبارت بهتراقدام‌هایی است که تحقق چشم‌انداز را امکان‌پذیر می‌کنند. این گام همچنین نگاشتنهادی را نیز شامل می‌شود که موضوع آن تقسیم مسئولیت‌ها در فرایند پیاده‌سازیراهبردها است.

علاوه بر این فرایند، شریعتمداری و ملکی‌فر فرایند ساده‌تری را نیز به منظور آینده‌نگاری شرکتیدر کتابشان “چشم‌انداز:چگونه رهبران آن را می‌سازند، انتقال می‌دهند و برقرار می‌سازندتوسعه داده‌اند که فرایند ال‌سی‌سی‌پی نامیده می‌شود [۴۲].

باید خاطرنشان نمود که یکی از روش‌های معمول در آینده‌نگاری به منظورگرد هم آوردنذینفعان (و یا نمایندگان آن‌ها) و بهره‌برداری از نظرات کارشناسانه‌ی آن‌ها، روش موسوم به پانل خبرگان است. بسته به موقعیت و شرایط و هر پانل می‌تواند بین ۱۰تا۳۰ عضو خبره داشته باشد. این پانل‌ها آن‌گونه که در اندیشکدهآصفمرسوم است، بین ۸ تا ۱۰ نشست تخصصی نیم‌روزه برگزار می‌کنند.

نکته‌ی مهمی که گاه موجب سوء تفاهم و یا کژفهمیمی‌شود، یکسان پنداشتن پانل‌های آینده‌نگاری با کارگروه‌هایی است که معمولاً در ادارات سازماندهیمی‌شوند. کارگروه‌ها برای پروژه نیز به یک موضوع یا مساله‌ی خاص تشکیل می‌شوند، و معمولا به روش بحث آزاد و یا حداکثر توفان فکری با یکدیگر گفت‌وگو و مباحثه می‌کنند. و این بسیار متفاوت است با آنچه در پانل‌های تخصصیآینده‌نگاری می‌گذرد. پانل‌هایآینده‌نگاری چهار گام آینده‌نگاری راهبردیـ اشاره شده در بالا ـ را با استفاده از فنون و روش‌هاییادشده و در حضور یک تسهیل‌گر آینده‌نگاری پی می‌گیرند،و از آنجایی که روش‌ها و فنون آینده‌نگاری را کمتر می‌شناسند، هر نشست با یک کارگاه آموزشییک ساعته آغاز می‌شود که موضوع هر نشست و روش انجام آن را آموزش می‌دهد.